«توجه» و «مراقبه»؛ آخرین وصیت علامه طباطبایی در واپسین روزهای حیات

به گزارش خبرنگار افتخاری ایکنا، حجت الاسلام والمسلمین مرتضی آقاتهرانی ، استاد حوزه و دانشگاه، شامگاه یکشنبه 22 شهریورماه در سلسله جلسات شرح «منازل سیر و سلوک» که در مجموعه فرهنگی سرچشمه تهران برگزار شد، به تبیین پیشینه و اهمیت این بحث در عرفان عملی پرداخت.
وی با بیان اینکه شرح بیان منازل سلوکی هم مشوقی برای کسانی است که اهل آن نیستند و هم برای کسانی که اهل آن هستند، گفت: بزرگان برای سیر و سلوک راه را به ما نشان داده اند تا اگر کسی طالب سیر و سلوک بود بداند از کجا و چگونه سیر کند و چه منازل و مواقفی در این مسیر وجود دارد.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: بحث منازل سیر و سلوک دارای سابقه ای دیرینه است که پیشینه ای قدیمی دارد؛ شرح «صد میدان» خواجه عبدالله در کتاب صد میدان آغاز شده و به دنبال وی، خواجه نصیرالدین طوسی از علمای شیعه در کتاب «اوصاف الاشراف» این منازل را مطرح کرده است. این منازل شش مقام دارد و برای هر مقام نیز شش منزل بیان شده است. همچنین ابوعلی سینا در کتاب «اشارات» بحث مقامات العارفین را معرفی کرده است. آقاتهرانی در ادامه تأکید کرد: این موضوع پیشینه ای قدیمی میان بزرگان دارد و از نظر عملی، بحث اخلاق و عرفان عملی است، نه نظری، و باید به آن عمل شود.

یقظه اولین منزل

وی با بیان اینکه اولین گام و منزل، « یقظه » است، گفت: یقظه به معنای بیدار شدن است و در این منزل باید به دنبال بیدار شدن و هوشیار شدن باشیم؛ یقظه از ویژگی های انسان است و حیوان چنین ویژگی بیدار شدن را ندارد.
این استاد اخلاق افزود: از نظر لغوی، یقظه از ریشه «یقظ» به معنای بیداری و توجه است و در مقابل غفلت و بی توجهی قرار دارد.
وی با اشاره به اینکه یقظه یک توصیه قرآنی است، اظهار کرد: در آیات مختلف قرآن، خداوند ما را به بیدار شدن و هوشیاری توصیه کرده است و این آیات گویای یقظه است؛ از جمله واژه هایی چون «تعلمون» و «یعقلون» به معنای «آیا عقلتان را به کار نمی گیرید؟» که گویای همان یقظه است.
آقاتهرانی ادامه داد: اگر از نعمت عقل استفاده نکنید، آن نعمت از بین می رود و به طور کلی، ناشکری هر دارایی باعث نابودی آن می شود. همچنین اندرزهایی چون «اَفَلا تَذَکَّرُونَ»، «لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ»، «أَفَلاَ تَعْقِلُونَ»، «أَفَلاَ تَتَفَکَّرُونَ» به نوعی یادآور یقظه و بیدار شدن است که در قرآن نیز آمده است. در شرح این منازل سیر و سلوکی، سعی کنید حداقل یک هفته با این بحث و منزل زندگی کنید و به آن عمل نمایید؛ من خود شخصاً این کار را می کنم و شما هم این کار را انجام دهید تا بحث به مرحله عمل برسد.

انواع یقظه

وی با بیان اینکه یقظه دو نوع است، اظهار کرد: نوع اول یقظه اجباری است؛ مثلاً وقتی مغازه تان را دزد زده باشد که این سرقت باعث بیداری می شود، یا اینکه دکتر بگوید سرطان دارید که این خبر باعث می شود یک دفعه بیدار و هوشیار شوید. این نوع بیداری و یقظه، جبری است، اما یقظه مورد بحث ما نوع دوم آن است که یقظه اختیاری است؛ یعنی بدون هیچ جبری و با اختیار خودتان بیدار شوید. ناهوشیاری خوب نیست؛ ما بیشتر اشتباهاتمان از غفلت است. غفلت ناآگاهی نیست، بلکه بی توجهی است.
وی در این باره به ذکر مثالی پرداخت و گفت: من از این طرف خیابان می خواهم به آن طرف بروم؛ در خیابان موتور و انواع ماشین با رانندگی های مختلف و برخی نیز با خطا در حال تردد هستند و من می دانم باید از چنین خیابانی با این خطرات عبور کنم و هر لحظه احتمال دارد یکی از این وسایل نقلیه به من برخورد کند؛ با این شناخت و آگاهی با دقت کامل و حواس جمع در حال عبور از خیابان هستم، اما یک دفعه وسط خیابان متوجه می شوم که مادرم آن طرف خیابان است! مادرم اهل اصفهان است و اینجا تهران، و من مادرم را خیلی دوست دارم؛ در این وضعیت یک دفعه او را می بینم و تمام توجه من فقط متمرکز به مادرم می شود و دیگر به خطرات خیابان توجه ندارم و در همین بی توجهی، یک وسیله نقلیه به من برخورد می کند!
وی با اشاره به واکنش اطرافیان پس از این حادثه، تصریح کرد: عده ای به من می گویند مگر نمی دانستی خیابان شلوغ است و وسایل نقلیه در حال تردد هستند، چرا حواست را جمع نکردی؟! در صورتی که من می دانستم، اما یک لحظه توجه به مادرم باعث این حادثه شد.
این استاد اظهار کرد: به طور کلی توجه به یک جا موجب غفلت است و در اینجا چون توجه به مادر برای من مهم بود، باعث غفلت و عدم توجه از خیابان شد. بنابراین در عبادت با خدا هم چنین اتفاقی می افتد و ما باید تمام توجه خود را به خدا بسپاریم و کاملاً متوجه خدا باشیم.

آخرین توصیه علامه طباطبایی قبل از مرگ

این استاد اخلاق با بیان اینکه آیت الله مظاهری از شاگردان مرحوم علامه طباطبایی هستند که نقل نموده اند، گفت: در هفته آخر حیات مرحوم علامه، به اتفاق عده ای از علما و شاگردانشان خدمت ایشان رفتیم؛ ایشان در بستر بودند و حال خوبی نداشتند و اوایل انقلاب هم بود. میان دوستان بحث و گفتگوی سیاسی شکل گرفت که یک دفعه یادم آمد این آخرین دیدار است و ما نشسته ایم بحث سیاسی می کنیم؛ اصلاً اینجا آمدیم که چه و ایشان هم حالش بود! یک دفعه علامه چشمشان باز شد و من گفتم آقا جان یک چیزی بفرمایید؛ یک مرتبه دیدم ایشان گفتند: «توجه، توجه، توجه» و سپس سه مرتبه گفتند: «مراقبه، مراقبه، مراقبه» و دیگر چیزی نگفتند. این تنها چیزی بود که در آخرین روزهای عمرشان بیان کردند.

این استاد حوزوی در ادامه به معرفی عواملی که باعث ایجاد توجه و یقظه می شود پرداخت و گفت: اولین عامل، خود خداوند است؛ وقتی به یاد خدا می افتید، دلتان می لرزد و بیدار می شوید و این مهم ترین عامل برای ایجاد توجه و یقظه است. محبت به خدا هم دومین عامل ایجاد توجه است که لقای الهی را به همراه دارد. محبت به خدا بهترین وسیله بیداری و توجه به خدا و مانع گناه است. در فرازی از مناجات شعبانیه، حضرت این گونه با خدا مناجات می کند و می فرماید: «اِلهی لَمْ یَکُنْ لِی حَوْلٌ فَانْتَقِلَ بهِ عَنْ مَعْصِیَتِکَ اِلا فِی وَقْتٍ أَیْقَظْتَنِی لِمَحَبَّتِکَ»؛ یعنی خداوندا، من قدرت نداشتم که از معصیت و نافرمانی تو فاصله بگیرم جز در هنگامی که مرا متوجه محبت خود نمودی و بیدار ساختی.

آقاتهرانی اضافه کرد: در محبت به خدا چون فرد حالت یقظه دارد و بیدار شده و خدا را واقعاً دوست دارد، در نتیجه گناه هم نمی کند! چطور وقتی شما پدر و مادرتان را خیلی دوست دارید، در مقابل آن ها اطاعت می کنید و نمی توانید بگویید «نه، به فرمانشان نیستم»؛ این شدت اطاعت به خاطر شدت محبت به آن ها است. اینجا نیز محبت خدا چنین کاری می کند و مانع گناه می شود و هر چه محبت بیشتر، اطاعت هم بیشتر می شود؛ اما کسی که گناه می کند به خاطر این است که دل او پر از محبت های غیر خدا است.
این استاد اخلاق، قرآن را از دیگر عوامل و وسایل یقظه و بیداری دانست و گفت: از دیگر عوامل توجه و بیداری، قرآن است؛ وحی و نزول قرآن برای این بود که پیامبر (ص) و همه مردم و هر کس قرآن را می خواند و می شنود، در او یقظه و بیداری ایجاد شود. همان طور که در فضیل بن عیاض، آن دزد مشهور و خطرناک، شنیدن یک آیه از قرآن بزرگ ترین تحول و یقظه عمرش را ایجاد کرد و آن دزد خطرناک به یک عارف تبدیل شد و به سوی خدا برگشت. نمونه دیگر از افرادی که بیدار شدند و به سوی خدا بازگشتند، جهانگیرخان قشقاوی تارزن است که بعد از چهل سالگی متحول و بیدار شد؛ وی تارش خراب شده بود و برای تعمیر تار به بازار اصفهان رفته بود که یک سخن بر او اثر کرد. امر به معروف و نهی از منکر را باید با دقت لازم انجام داد و از روی هوای نفس نباشد تا این گونه بر فرد اثرگذار باشد.

آقاتهرانی تصریح کرد: نیات خود را الهی کنید و هر کاری را که می خواهید انجام دهید، به نیت الهی انجام دهید. اصلاً فرق اخلاق اسلامی با اخلاق انسانی غربی به نیات است؛ برای غربی ها نیت مهم نیست، اما برای ما انجام هر کاری با نیت رضای خدا مهم است و بر اساس نیت الهی کارها را انجام می دهیم. همه چیز را داشته باشید، اما با نیت توحیدی باشد!

این استاد اخلاق در پایان گفت: این جلسات برکتش به عمل است؛ در این جلسه به منزل یقظه در سیر منازل سیر و سلوک اشاره شد. پس سعی کنید این هفته خودتان هم در عمل دنبال یقظه باشید تا بیدار شوید و در مسیر الهی قرار بگیرید. اگر این بیداری را خواستید، خدا هم به شما آن را می دهد تا حدی که حتی خودتان هم متوجه می شوید و حُسن این جلسات همین است. محسن سلطان احمدی انتهای پیام